Huwa fatt maghruf illi l-akbar devozzjoni lejn Sant’ Andrija f'pajjizna tinsab fir-rahal ta' Hal Luqa.  Fil-fatt, tajjeb insemmu illi l-qima lejn Sant’ Andrija f’rahalna tmur lura ghal aktar minn 500 sena fejn fl-1497 insibu l-ewwel referenza ghall-kappella iddedikata lil Sant’ Andrija.  Fil-bidu tas-seklu 17 tpitter il-kwadru titulari l-antik mill-pittur Filippo Dingli li juri lill-Immakulata Kuncizzjoni flimkien ma’ Sant’ Andrija u San Pawl.  Hal Luqa saret Parrocca fil-15 ta’ Mejju ta’ l-1634 u mill-ewwel bdiet tinbena knisja akbar iddedikata lill-patrun tar-rahal.  Fl-1715, tul il-parrokat ta’ Dun Injazju Agius, ingiebet ir-relikwija ta’ Sant’ Andrija mill-Monasteru ta’ San Fabjan u San Sebastjan ta’ Ruma.  Il-knisja l-gdida giet ikkonsagrata nhar is-7 ta’ Dicembru tal-1783 mill-Isqof Vincenzo Labini.  Matul is-snin, il-knisja parrokkjali taghna kompliet tissebbah b’diversi opri artistici, xiehda tal-imhabba kbira li l-poplu kellu lejn Sant’ Andrija.  L-aktar zewg affarijiet ghal qalbna huma bla dubju ta’ xejn il-kwadru titulari u l-vara artistika ta’ Sant’ Andrija.

Il-kwadru titulari ta’ Sant’ Andrija tpitter minn Mattia Preti, u jgib id-data ta’ l-1687. Dan il-kwadru jirraprezenta lil Sant’ Andrija Appostlu, marbut ma’ salib minn zewg manigoldi. Fl-isfond tal-kwadru tidher il-Belt ta’ Patras (il-Grecja) fejn l-Appostlu jinghad li ha l-martriju tieghu. Jidhru wkoll diversi nies li qed jassistu ghall-martirju tal-Qaddis filwaqt li jisimghu l-ahhar taghlim hiereg minn fommu. Fin-naha ta’ fuq, wiehed jista’ jinnota zewg angli, wiehed fuq kull naha tas-salib, it-tnejn izommu is-simboli tal-martirju, jigifieri l-kuruna u l-palma.  Fl-1956, dan il-kapolavur ta’ Preti gie rrestawrat mill-Profs. Oscar Testa tal-Musei Vaticani ta’ Ruma.

L-istatwa ta’ Sant’ Andrija giet mahduma mill-iskultur Giuseppe Scolaro fl-1779 fuq disinn ta’ Giuseppe Bonnici.  Fil-fatt, l-Isqof Vincenzo Labini jsemmi din l-istatwa lesta hdejn il-fonti tal-maghmudija matul iz-zjara tieghu fl-1781.  Din l-istatwa turi lil dan il-qaddis ihaddan is-salib li wasslu ghall-glorja tal-qdusija permezz tal-martirju.  Ghalhekk fl-ikonografija artistika ta’ dan il-qaddis, sewwa sew fil-vara artistika ta’ Hal Luqa, narawh qed ihaddan dan is-salib maghmul minn zewgt izkuk hoxnin msalbin wara dahru.  Matul is-snin saru xi restawi fuq din l-istatwa, sakemm fl-1913 l-iskultur Abraham Gatt irrestawra l-vara ghal dik li nafu llum u giet indurata mid-ditta Coleiro tal-Belt Valletta. F’din l-istess sena, jigifieri fl-1913, inhadmu wkoll il-pedestall u l-bankun fuq disinn ta’ Abraham Gatt. 

Il-festa liturgika ta' Sant' Andrija Appostlu tigi iccelebrata madwar id-dinja kollha nhar it-30 ta' Novembru.  Fl-ewwel snin mit-twaqqif tal-Parrocca ta' Hal Luqa, il-festa ta' Sant' Andrija kienet issir fuq gewwa biss.  Din kienet tikkonsisti billi lejlet il-festa kien jitkanta l-ewwel ghasar filwaqt li nhar il-festa filghodu kinet issir il-quddiesa kantata bil-panigierku u filghaxija kien jitkanta it-tieni ghasar.   Aktar kemm beda jghaddi z-zmien, aktar bdiet tikber il-festa .  Sahansitra, bdiet tohrog purcissjoni bir-relikwa tal-Qaddis Patrun mill-1729.  Meta tlestiet il-vara titulari, din bdiet takkumpanja l-purcissjoni solenni nhar il-festa.  Mat-twaqqif tal-Baned lokali, il-festa kompliet tikber aktar minn qatt qabel, sakemm illum il-gurnata il-festa titulari ta' Sant' Andrija tigi iccelebrata bl-akbar pompa nhar l-ewwel Hadd ta' Lulju.

L-ewwel referenza lejn il-gimgha l-Kbira f’Hal Luqa insibuha fl-1775, fejn fit-28 ta’ Mejju ta’ l-istess sena, certu Marija Rosa Ellul halliet fit-testment taghha dar lil huha bil-kundizzjoni li jaghmel statwa tal-Veronika.  Din l-istess statwa kellha tinzamm fid-dar, u fiz-zmien tal-Gimgha Mqaddsa kellha tittella’ l-Knisja.  B’hekk il l-purcissjoni f’Hal Luqa ilha ssir ‘il fuq minn 225 sena. L-ewwel Prokuratur li jissemma kien Dun Frangisk Cassar, li kien gie mahtur mill-Isqof Labini fis-sena 1795.  Sa l-1928, il-Prokura kienet f’idejn qassis, izda mis-sena ta’ wara, din waqghet f’idejn il-lajci.  B’hekk, sal-1990, kien hawn 3 Prokuraturi lajci; Giacomo Cassar (1928 – 1933), Antonio Cassar (1934 – 1979) u Johnny Cassar Briffa (1980 – 1990).  Wara l-1990, il-Prokura ghaddiet f’idejn il-Wisq Rev. Dun Karm Zammit, flimkien ma’ grupp ta’ voluntiera, dejjem bil-konsultazzjoni tal-Kappillan tal-Parrocca).

L-ewwel vari li jissemmew inhadma ghall-ahhar snin tas-seklu 18.  Jinghad li l-Kurcifiss li jinsab fis-sagristija llum il-gurnata huwa l-unika vara li ghad baqa’ mis-sett originali.  Fl-1830, il-Belti Giuseppe Vella irrestawra xi vari (tas-sett originali) u hadem ohrajn godda, fosthom dik ta’ Kristu fl-Ort, l-Ecce Homo, ir-Redentur, u l-Veronika.  Vincenzo Decandia hadem il-Monument fl-1884, filwaqt li Karlu Darmanin hadem l-erba’ angli li jinsabu ma’ l-istess Monument.  Il-vara tad-Duluri sarula xi tibdiliet fl-1891.  Jinghad illi l-Kurcifiss u l-figura tal-Madonna tal-Vara l-Kbira huma wkoll xoghol ta’ Karlu Darmanin

Dawn il-vari garbu diversi hsarat fit-Tieni Gwerra Dinjija meta l-mahzen fejn kienu qieghdin intlaqat mill-bombi.  Kif spiccat il-gwerra, sar xoghol ta’ restawr minn Anthony Said, Guzeppi Caruana (Bormla) u Karmenu Mallia (Qormi).  Dan ta’ l-ahhar hadem il-vara tal-Marbut fl-1947.  Bejn l-1951 u l-1952 inhadmu l-brazzi, u aktar tard tlestew il-girlandi tal-fjuri artificjali mahduma mis-Sur James Ciappara minn Hal Luqa stess.  Fl-1973, inhadmet statwa gdida mill-imghallem Glormu Dingli li tirraprezenta t-Tradiment ta’ Guda.  Fis-sena ta’ wara, sar diversi xoghol ta’ restawr fuq il-vari l-ohra kif ukoll inhadmu opri tal-fidda biex jzejnu l-vari.  Fl-1995 inhass il-bzonn li jsir programm ta’ restawr fuq il-vari.  Ghal dan ix-xoghol intghazel l-artist Tarxiniz Renzo Gauci.  Ta’ min isemmi li l-vari ta’ Kristu fl-Ort, il-Veronika, id-Duluri u l-figuri ta’ San Gwann u l-Madalena tal-Vara l-Kbira gew mahduma mill-gdid, filwaqt li l-vari tat-Tradiment ta’Guda, ir-Redentur, il-Korp ta’ Kristu mejjet, il-Marbut, l-Ecce Homo u l-figuri tal-Madonna u Kristu Msallab tal-Vara l-Kbira gew irrestawrati mill-istess Renzo Gauci.  Hafna mill-bradelli u l-bankuni ta’ l-istess vari inhadmu mil-gdid.

Fil-Purcissjoni, jiehdu sehem ukoll ghad ta’ persunaggi Bibblici, li zdiedu b’ritmu mghaggel wara l-ahhar Gwerra Dinjija.  Is-sehem tal-baned ukoll kien wiehed importanti sa mill-bidu tat-twaqqif taghhom fl-1880 u fl-1883.  Mill-1953, iz-zewg baned ma baqghux idoqqu flimkien kif kienu jghamlu qabel, izda bdew jalternaw is-sevizz sena b’sena.  Fl-1979 inbdiet l-uzanza li waqt il-hrug tal-purcissjoni il-Banda li tkun qed taghti s-servizz taghha taghmel programm ta’ muzika Sagra fuq iz-zuntier, u wara takkumpanja l-Purcissjoni, billi timxi ezatt qabel il-Vara l-Kbira.

Ref: Hal Luqa, Niesha u Grajjietha – Dun G. Micallef

Hajr lil J. Grima ghal xi ritratti li jidhru f’din is-sezzjoni

 FESTI SOLENNI

TAL-GIMGHA MQADDSA

2007

Aghfas hawn

FESTI SOLENNI

TAL-MILIED

2007

Aghfas Hawn