PARROCCA SANT' ANDRIJA

Il-Kappella tal-Ftajjar nbniet fil-bidu tas-seklu 15.  L-ewwel prokuratur li jissemma kien Dun Simone Bonnici.  Dan kien obbligat li bir-renti li kellu f'Hal Luqa, jaghmel il-festa b'quddiesa u l-vespri, u wara iqassam xi ftajjar lill-foqra fil-jum tal-festa.  Minn hawn hareg l-isem tal-Ftajjar.  Din il-Kappella nbniet mill-gdid fl-1613 bi flus il-poplu ta' Hal Luqa.  L-altar principali kien taht ħnejja u kellu kwadru qadim hafna li juri lill-Assunta u lill-Missier Etern.  Il-hitan tal-knisja kienu kollha mpittrin b’affreski li juru xbihat qaddisa, izda illum spiccaw ghal kollox. 

Fl-1656 iz-zewg kappelli ta’ San Nikola u tat-Twelid tal-Madonna li kienu f’Wied il-Knejjes gew ipprofanati u l-Isqof Balaguer ordna li l-artali taz-zewg knejjes imsemmija jitwaqqfu mill-gdid f’din il-knisja.  Fl-1679, tlestiet il-pittura ta' Santa Marija, u hallas ghalija Tumas Abela li bi flusu  wkoll ghamel il-hawt tal-ilma mbierek.  Dan il-kwadru ewlieni ta’ Santa Marija hu xoghol mill-isbah li jirraprezenta lit-tlugh fis-sema ta’ Marija Santissima, mdawwra bl-angli u xi qaddisin.  F’din il-kappella nsibu wkoll ghadd ta’ lapidi li qabel kienu jinstabu fil-Knisja parrokkjali ta’ Hal Luqa.  Imma meta sar il-paviment il-gdid, dawn gew maqlugha u ttiehdu f’din il-kappella.

Bis-sahha tal-Immunita Ekleżjastika, f’din il-kappella bhal f’hafna knejjes ohra Maltin, gieli stkennew fiha xi nies li jkunu xellfu duffrejhom mal-gustizzja.  Insibu fost l-ohrajn li fil-25 ta’ Lulju 1652, certu Wistin Falzon harab biex jistkenn f’din il-knisja, wara li ftit qabel inzul ix-xemx fajjar daqtejn ta’ sikkina lil ĠannPawl Scicluna fil-pjazza ta’ Hal Luqa. 

Din il-kappella kellha diversi prokuraturi li hadu hsiebha matul iz-zmienijiet.  Kif diga semmejna, l-ewwel prokuratur li jissemma kien Dun Simone Bonnici.  Fl-1570 dan lahaq kanonku tal-Kattidral, u aktar tard dahal mal-Kumpanija ta’ Gesu’ (Gizwiti) sakemm miet fl-1589 gewwa l-Italja bit-titlu ta’ Penitenzier tal-Kapitlu tal-Knisja ta’ San Pietru ta’ Ruma.  Fl-1577 lahaq Dun Luca Bonnici (hu Dun Simone) bhala prokuratur tal-Kappella.  Aktar tard jissemma l-prokuratur GianLuca Bonnici, fejn dam fil-kariga sa l-1619.  Warajh kien hemm Francesco Mallia u Georgio Bonnici.  Fl-1634 jissemmew bhala prokuraturi tal-kappella l-ahwa Francesco u Beneditto Mallia.  Fit-18 ta’ Jannar 1653 Beneditto waqqaf legat sabiex wara mewtu titqaddes quddiesa letta kuljum ghar-ruhu f’din l-istess kappella.  Wara l-mewt tal-ahwa Mallia, il-prokura ghaddiet f’idejn Imperia Malolia, bint Francesco. 

Sa l-1791 meta l-baruni Lorenzo Galea kien il-prokuratur tal-kappella, kienet ghadha ssir quddiesa kuljum fiha.  Wara mewtu, uliedu bdew jaghmlu biss sitt xhur quddies u aktar ma beda jghaddi z-zmien aktar bdew jittraskuraw mill-obbligi taghhom.  Meta l-Isqof Labini ra f’liema stat kienet waqghet il-knisja, ma riedx li tibqa' tintuza.  Il-quddies li s-soltu kien isier fiha beda jsir fil-knisja parrokjali ta’ Hal Luqa.  Tal-Ftajjar reġghet infethet mill-gdid fl-1817 wara li sarulha t-tiswijiet kollha mehtiega.  Fis-seklu dsatax din il-knisja beda jaghmel minnha l-prokuratur tal-kaxxa tal-Erwieħ minhabba fid-dfin li kien isir fiha.  Fost l-ohrajn jissemma bhala prokuratur tal-kappella l-arluggar Mikelangelo Sapiano, bejn l-1871 u l-1877.

Tmiss ma' din il-kappella, wiehed isib il-Kappella tat-twelid tal-B.V. Marija.  Din inbniet fl-ahhar 30 sena tas-seklu 15 minn Bartolomeo Buttigieg u kienet maghrufa bhala ta' Buttigieg. 

 Referenzi:  Sit dwar il-Kappelli Maltin – www.kappellimaltin.com

Pitturi antiki hafna, mahsuba li kienu jaghmlu parti mill-Kappella tal-Ftajjar fis-snin imghoddija

Il-Kappella ta' San Gakbu Appostlu nbniet ghall-habta tal-1550.  Mons. Isqof Gargallo kien ipprofanaha, izda b'digreit ta' l-istess Isqof tas-7 ta' Novembru 1613, din regghet giet ikkonsagrata wara rikors li sar minn Pietru Briffa u Gakbu Psalia.  Fil-bidu tas-seklu 20, din il-kappella kienet se terga' tigi ipprofanata, izda fuq tal-ba ta' Giuseppe Ciappara nghatat b'guspatronat lill-familja tieghu b'kuntratt tan-Nutar Francesco Giorgio Schembri tas-27 ta' Ottubru, 1901.  Il-Kwadru titulari huwa xoghol il-pittur Raphael Bonnici Cali.  Saru wkoll zewgt statwi ta' Santa Rita u tan-Nazzarenu.

Il-Kappella tal-Madonna tal-Karmnu li nsibu llum taghmel parti mic-Centru Parrokkjali wara li dik li kien hemm qabel inhattet sabiex seta' jinbena l-ajrudrom.  Din il-Kappella inbniet b'parti mill-flus li l-Parrocca rceviet bhala kumpens mill-Ministeru ta' l-Ajru meta twaqqghet il-Kappella l-antika fl-1942.  Il-Kappella flimkien mac-Centru tbierket f'Dicembru ta' l-1958 mill-Arcisqof Mons Mikiel Gonzi.

Il-Kwadru tal-Madonna tal-Karmnu kien sar fl-1897 fi zmien ir-rettur Dun Karm Vassallo.  Dan hadem hafna sabiex isahhah id-devozzjoni lejn il-Madonna taht dan it-titlu.

Sa l-1941, kienet tezisti kappella ddedikata lill-Madonna tal-Vitorji.  Izda din kella titnehha minhabba li kienet tinsab fit-tarf tar-rahal fejn keient gejja r-runway ta' l-ajrudrom il-gdid.  Il-Gvernatur Dobbie kien talab lill-Arcisqof Dom Mauro Caruana sabiex din il-kappella titnehha.  Mal-medda tas-snin, iz-zona ta' Hal Farrug kibret gmiela, u ghalhekk fl-1992, il-Kappillan ta' Hal Luqa Dun Alfred Vella bierek Centru Pastorali gdid imsemmi ghal Marija Bambina.

Ic-cimiterju ta' San Tumas jinsab fit-triq imsemmija ghall-istess qaddis li minn Wied il-Knejjes taghti ghall-ajrudrom l-antik.  Qabel dan ic-cimiterju, kienet tezisti kappella zghira iddedikata lil San Tumas Appostlu.  Din kellha artal zghir tal-gebel.  Maz-zmien, il-kappella giet abbandunata u fil-fatt, l-Isqof Balaguer ipprofonaha fl-1656.  Fis-sena 1771, l-Isqof Pellerano ordna li din tinhatt ghal kollox.  Lejn l-ahhar tas-seklu 19, Dun Pietru Demicoli u Mastru Indri Spiteri hadu interess f'dan il-post u, billi sabu bosta ghadam umani waqt li kienu qed inaddfu, iddecidew li jhalluh biss bhala cimiterju.  Ghalhekk ghamlu urna tal-gebel fin-nofs u poggew l-ghadam kollu fiha.  Mal-faccata tac-cimiterju li naraw illum zdiedet l-istatwa ta' San Tumas fin-nofs u fil-gnub, tpoggew zewg statwi li qabel kienu parti mill-kappella tal-Vitorja.  Dawn iz-zewgt statwi inqerdu ghal kollox lejn l-ahhar tas-seklu 20.

Fl-epidemija tal-kolera tal-1850, f'Hal Luqa mietu b'kollox 13-il persuna.  Dawn indifnu f'dan ic-cimiterju li nbena apposta mill-gvern sabiex jaqta' mill-knejjes id-dfin ta' dawk li jmutu b'mard li jittiehed.  Is-Sur James Ciappara isostni illi b'kollox huwa jiftakar mal-43 persuna illi ndifnu f'dan ic-cimiterju. 

Il-pesta li laqtet ir-rahal lejn l-ahhar tas-seklu 16 holqot problema kbira minhabba li ma kienx hemm fejn jindifnu l-mejtin.  Certu Marjanu Taliana offra l-ghalqa tieghu li kellu magenb il-Knisja ta' Santa Marija ta' l-Ibwar, f'Wied il-Knejjes u b'hekk indena dan ic-cimiterju.  Dan kollu jikkonfermah l-Isqof Gargallo fil-vista pastorali tieghu fl-1600.  Fl-1771, l-Isqof Pellerano ordna illi l-Knisja ta' l-Ibwar kellha tinhatt minhabba li kienet mitluqa hafna.  Fl-1980, grupp ta' voluntiera naddfu dan ic-cimiterju u regghu tawh id-dehra li tixraqlu.  Fis-16 ta' Novembru ta' l-istess sena, il-Kappillan Dun Kalcidon Vassallo bierek irhama kommemorattiva u statwa tal-Madonna li thallset minn Felic Baldacchino.  F'dan ic-cimiterju wiehed jista' jara zewg statwi ohra tal-gebel - ta' Santu Rokku u San Mikiel Arkanglu li qabel kienu fuq iz-zuntier tal-Knisja Parrokkjali l-antika, kif ukoll xi partijiet ta' skultura li kienet izzejjen l-artali tal-Knisja l-qadima. 

Referenzi:

Hal Luqa, Niesha u Grajjietha - Rev. G. Micallef

Programm tal-Festa Titulari 1997 - Soc. Fil. l'Unione

Hajr lis-Sur James Aquilina ghal xi ritrtati li jidhru f'din is-sezzjoni